Góp ý sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương

Đổi mới tổ chức, hoạt động của HĐND cấp xã

08:06 | 09/06/2019
Cần thiết phải tăng số lượng kỳ họp thường lệ của HĐND cấp xã, phải họp hàng tháng. Nếu HĐND cấp xã hoạt động thường xuyên hơn thì chỉ cần bố trí Chủ tịch HĐND mà không cần chức danh Phó Chủ tịch HĐND. Bên cạnh đó, cần đánh giá thêm qua nửa nhiệm kỳ Ban của HĐND cấp xã đã hoạt động như thế nào, có hiệu quả hay không để từ đó đổi mới về tổ chức Ban của HĐND.

Không nhất thiết phải có Thường trực HĐND cấp xã

Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 1989 quy định cấp tỉnh và cấp huyện có Thường trực HĐND, đối với cấp xã không có Thường trực HĐND. HĐND cấp xã có Ban thư ký HĐND với nhiệm vụ giúp Chủ tịch HĐND cùng cấp trong việc chuẩn bị và triệu tập các kỳ họp HĐND; tổ chức việc tiếp dân của HĐND, đôn đốc việc giải quyết các khiếu nại, tố cáo và kiến nghị của nhân dân gửi đến HĐND; giữ mối quan hệ với các đại biểu HĐND. Có thể coi đây là tiền đề thành lập Thường trực HĐND cấp xã.

Đến Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 1994 quy định về Chủ tịch và Phó Chủ tịch HĐND cấp xã tuy có 2 người nhưng không được tổ chức thành Thường trực HĐND. Mặc dù khi đó, ở cấp tỉnh và cấp huyện cũng tương tự như cấp xã, chỉ có Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch nhưng lại được thành lập Thường trực HĐND. Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 mới quy định cấp xã có Thường trực HĐND nhưng cũng chỉ có 2 người là Chủ tịch và 1 Phó Chủ tịch. Như vậy, Thường trực HĐND cấp xã cũng khó bảo đảm nguyên tắc hoạt động quyết định theo đa số. Trường hợp Thường trực HĐND thảo luận một vấn đề mà Chủ tịch HĐND đồng ý nhưng Phó Chủ tịch HĐND không đồng ý thì kết luận của Thường trực HĐND như thế nào?

Đối với cấp xã, không nhất thiết phải có Thường trực HĐND, với nhiệm vụ rất hạn chế của Thường trực HĐND cấp xã thì thành lập cơ quan này lại thêm cấp trung gian, giảm hoạt động của tập thể HĐND. Do vậy, chỉ nên tổ chức 1 chức danh là Chủ tịch HĐND để điều hành hoạt động của HĐND, trường hợp khuyết Chủ tịch HĐND thì Thường trực HĐND cấp huyện chỉ định Quyền Chủ tịch HĐND cấp xã. Lý do không thành lập cơ quan thường trực của HĐND được lý giải ở phần sau về kỳ họp HĐND.


HĐND tỉnh Khánh Hòa giám sát hoạt động của HĐND xã Suối Cát, huyện Cam Lâm  
 Ảnh: Lê Tâm

Đánh giá hiệu quả hoạt động của Ban HĐND cấp xã

Luật Tổ chức chính quyền địa phương bỏ quy định về Tổ đại biểu HĐND cấp xã và có quy định mới về 2 Ban của HĐND. Trong thực tế, có một số địa phương đề nghị thành lập lại Tổ đại biểu HĐND để giúp các đại biểu được bầu trong cùng 1 hoặc một số đơn vị bầu cử hoạt động. Điều này là hợp lý trong điều kiện hiện nay khi ở mỗi đơn vị bầu cử có tới 5 đại biểu HĐND, việc gắn kết đại biểu trong TXCT, tiếp công dân, thảo luận về nội dung kỳ họp là cần thiết. Tổ đại biểu HĐND cấp xã không nhất thiết có nhiệm vụ giám sát như Tổ đại biểu HĐND cấp tỉnh và huyện.

Việc thành lập Ban Pháp chế của HĐND cấp xã chưa hẳn đã là cần thiết trong khi lĩnh vực kinh tế, xã hội lại chỉ thành lập 1 Ban. Nếu Ủy ban Pháp luật hay Ban Pháp chế là cần thiết ở QH và HĐND cấp tỉnh, vì hai cơ quan này được ban hành Luật và nghị quyết quy phạm pháp luật thì HĐND cấp xã hiện nay gần như không ban hành nghị quyết quy phạm pháp luật. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 quy định “Hội đồng nhân dân cấp huyện, cấp xã ban hành nghị quyết, Ủy ban Nhân dân cấp huyện, cấp xã ban hành quyết định để quy định những vấn đề được luật giao”. Do vậy, vai trò Ban Pháp chế trong việc bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp của nghị quyết quy phạm pháp luật do HĐND cấp xã ban hành không nhiều. Với chức năng của HĐND là quyết định các vấn đề quan trọng ở địa phương và giám sát, Ban của HĐND nên tập trung chủ yếu vào lĩnh vực giám sát, thẩm tra báo cáo kinh tế - xã hội, tờ trình về ngân sách. Có thể chỉ cần thành lập 1 Ban của HĐND là Ban giám sát sẽ hoạt động hiệu quả hơn là thành lập Ban chia theo lĩnh vực như cấp tỉnh và cấp huyện.

Trong thực tiễn, qua công tác bồi dưỡng đại biểu HĐND có Trưởng ban của HĐND cấp xã nói rằng Phó Chủ tịch HĐND chuẩn bị báo cáo cho Ban của HĐND, Trưởng ban chỉ việc trình bày báo cáo đó mà thôi. Vì vậy, cần đánh giá thêm qua nửa nhiệm kỳ Ban của HĐND cấp xã đã hoạt động như thế nào, có hiệu quả hay không để từ đó đổi mới về tổ chức Ban của HĐND.  

Tăng số lượng kỳ họp HĐND

Hiện nay, HĐND cấp xã thường họp mỗi năm hai kỳ, mỗi kỳ diễn ra trong 1 ngày hoặc 1 nửa ngày, như vậy, hình thức hoạt động quan trọng nhất của HĐND là kỳ họp lại chỉ diễn ra 1 - 2 ngày trong năm và cách nhau 6 tháng, thời gian rất ngắn và khoảng cách các kỳ họp dài. Cần thiết phải tăng số lượng kỳ họp thường lệ của HĐND cấp xã, phải họp hàng tháng. Nếu HĐND cấp xã hoạt động thường xuyên hơn thì chỉ cần bố trí Chủ tịch HĐND mà không cần chức danh Phó Chủ tịch HĐND.

Thực tế, việc triệu tập và tổ chức kỳ họp HĐND cấp xã cũng khá đơn giản so với cấp tỉnh và cấp huyện. Số lượng đại biểu HĐND cấp xã khoảng 25-35 đại biểu, sống tập trung tại đơn vị hành chính cấp xã có diện tích nhỏ, đi lại thuận tiện. Chỉ có một số xã miền núi đi lại từ thôn, bản ra trung tâm xã còn khó khăn, còn lại hầu hết các xã, phường, thị trấn đều thuận lợi trong đi lại, từ nơi xa nhất về trụ sở HĐND cấp xã chỉ mất vài phút.

Ngược lại lịch sử, Sắc lệnh 63-SL ngày 23.11.1945 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời, văn bản đầu tiên về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương đã quy định HĐND xã họp mỗi tháng một kỳ, trong khi HĐND cấp tỉnh 4 tháng họp một kỳ thường lệ. Để thấy rằng trong thời kỳ đầu khó khăn nhưng Chính phủ đã xác định HĐND, cơ quan đại diện của nhân dân ở cấp cơ sở phải hoạt động thường xuyên hơn các cấp khác.

Nguyên tắc hoạt động của HĐND là chế độ hội nghị, quyết định theo đa số, do vậy, hiệu quả hoạt động chủ yếu của HĐND chỉ có thể được thể hiện qua hoạt động của tập thể các đại biểu HĐND, đó là kỳ họp HĐND. Một năm kỳ họp HĐND chỉ diễn ra 2 ngày và cách nhau 6 tháng thì hoạt động mang nặng tính hình thức, hoạt động giám sát kém hiệu quả.

TS. Nguyễn Hải Long