Giáo dục đại học, chuẩn hóa và hội nhập quốc tế

Chuyển giao công nghệ và phục vụ xã hội

07:31 | 15/08/2018
Việc chuyển giao công nghệ phải được đặt trong hệ thống giáo dục đại học và quan hệ đại học - doanh nghiệp, xí nghiệp. Vậy hệ thống giáo dục đại học Việt Nam nên thay đổi thế nào để thực hiện chuyển giao, kinh doanh công nghệ? Và việc chuyển giao, kinh doanh này có thể góp phần gì trong nâng cao hệ thống giáo dục Việt Nam cập nhật hiện đại, phục vụ xã hội? Xin trích giới thiệu ý kiến của GS.TS Phạm Huy Dũng - Phó Chủ tịch Hội đồng Quản trị Trường ĐH Thăng Long, về vấn đề này.

Công nghệ từ trường đại học đến nhà máy

Chuyển giao công nghệ, kinh doanh công nghệ là một xu thế gắn với Cách mạng khoa học - công nghệ 4.0. Đặc điểm quan trọng của cuộc cách mạng này là sự bùng nổ kỹ thuật công nghệ mới, từ đó tạo ra năng suất đột biến không chỉ đơn thuần về số lượng và chất lượng sản phẩm mà còn là loại sản phẩm mới. Do đó, kỹ thuật - công nghệ đã nhanh chóng trở thành hàng hóa. Khái niệm thị trường hóa hay thương mại hóa sản phẩm khoa học kỹ thuật, sản phẩm của các trường đại học hay các viện nghiên cứu đã trở thành quen thuộc. Chính khái niệm này đã đẩy nền sản xuất xã hội, khoa học - công nghệ lên tầm cao mới.

Chú mèo máy biết gom rác là công trình nghiên cứu khoa học của sinh viên Trường Đại học Lạc Hồng

Sản phẩm khoa học - công nghệ đang dần tiến tới việc làm cho trí khôn nhân tạo có thể hợp tác với trí khôn con người, nâng cao khả năng nhận thức và tư duy xử lý toán học với các khoa học tự nhiên và xã hội đang chuẩn bị cho một sự nhảy vọt nữa về khoa học - công nghệ cùng với khoa học nhận thức. Việc sớm thay đổi tư tưởng và hành động tiếp nhận khái niệm chuyển giao công nghệ, thương mại hóa sản phẩm công nghệ, kinh doanh công nghệ, và nhìn nhận trường đại học và viện nghiên cứu là các cơ sở sản xuất, kết hợp trường đại học với doanh nghiệp, hợp tác đào tạo, phát triển nghề nghiệp là vô cùng cần thiết để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đuổi kịp bước đi của thời đại.

Nước Mỹ với sự ra đời của Luật Bayh-Dole (1980) đã vượt qua được nhiều bế tắc và giữ được ngọn cờ khoa học, kỹ thuật. Nhiều quốc gia phương Tây khác cũng đã có những luật tương tự. Từ luật này, các trường đại học Mỹ đã xây dựng các tổ chức công nhận công nghệ, kinh doanh công nghệ (văn phòng chuyển giao công nghệ - TLO). Những tổ chức này mở rộng phạm vi công nhận bản quyền đến một tầm phổ biến để công nghệ được nhanh chóng đi từ đại học đến nhà máy, không còn thời kỳ giữ lại không cho sáng kiến mới được ứng dụng ngay để hàng hóa từ công nghệ cũ tiêu thụ hết rồi mới thay đổi công nghệ. Luật Bayh-Dole cùng với các TLO đã thay đổi không khí, thay đổi môi trường, đẩy mạnh cách mạng công nghệ. Các tổ chức quốc gia và liên quốc gia như tổ chức AUTM của Mỹ cũng đã có vai trò điều phối giúp đẩy mạnh sự phát triển mới này.

Kinh nghiệm về quá trình chuyển giao công nghệ đó có thể là một khởi đầu. Quá trình này được chia thành 2 giai đoạn là: (1) xây dựng cơ sở (foundation), và (2) vận hành (operation) chuyển giao công nghệ. Giai đoạn xây dựng cơ sở chuyển giao công nghệ là xây dựng TLO với 3 việc cụ thể phải làm là: (i) Tuyên bố sứ mạng, (ii) Phát triển chính sách và quy trình, và (iii) Xây dựng văn phòng chuyển giao công nghệ. Giai đoạn vận hành gồm 5 việc: (i) Xác định giá trị thương mại tiềm năng của sáng kiến công nghệ, (ii) Đánh giá các thể hiện của sáng kiến, (iii) Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, (iv) Chuyển giao sáng kiến công nghệ của đại học sang doanh nghiệp, (v) Thương thảo thỏa thuận chuyển giao.

Nên như thế nào tại Việt Nam?

Trường Đại học Việt Bắc đã được viện dẫn như là một trường hợp điển hình. Trường Đại học Việt Bắc mới được công nhận đạt chuẩn qua kiểm định vào tháng 6.2018. Trong hoạt động tuyển sinh 2018, trường đã công bố, nếu sinh viên tốt nghiệp không có việc làm trong 6 tháng sẽ được nhà trường bồi hoàn học phí. Việc thực hiện công bố này do trường có hợp tác với doanh nghiệp trong đào tạo và việc làm. Hai doanh nghiệp lớn gồm một doanh nghiệp xí nghiệp điện công nghiệp và một doanh nghiệp xí nghiệp chuỗi bách hóa siêu thị. Tuy nhiên, trong tháng 5.2018, khi Trường Đại học Việt Bắc cùng công ty siêu thị Aloha xây dựng một siêu thị liên kết giúp hoạt động đào tạo nói trên đã vướng phải các tranh cãi. Dư luận báo chí cho rằng trường đã lách luật để hoạt động kinh doanh. Tại đây có 2 vấn đề. Một là vì sao phải lách luật? Hai là hoạt động kinh doanh có sai phạm không?

Việt Nam đã có Luật Sở hữu trí tuệ, song chưa có những quy định rõ ràng cho việc thực hiện luật này đối với sản phẩm là công nghệ từ nghiên cứu của các trường đại học với kinh phí và nguồn lực Nhà nước hay xí nghiệp. Hiện nay, các trường đại học công cũng như đại học tư đều có doanh nghiệp xí nghiệp gắn với trường. Thường doanh nghiệp xí nghiệp gắn với trường công hoạt động theo luật doanh nghiệp. Doanh nghiệp xí nghiệp gắn với trường tư có 2 hình thức, hoặc hình thức doanh nghiệp là chủ sở hữu của trường tư như FPT, Nguyễn Tất Thành... hoặc doanh nghiệp xí nghiệp liên kết với trường như siêu thị Aloha và Trường Đại học Việt Bắc. Song, quy định pháp luật cho việc này chưa được rõ ràng. Vì vậy, liên kết giữa siêu thị Aloha và Trường Đại học Việt Bắc mới nảy sinh tranh cãi.

Các trường đại học Việt Nam thường có phòng quản lý nghiên cứu khoa học, song chưa có chức năng chuyển giao công nghệ, kinh doanh công nghệ, liên kết với doanh nghiệp trong kết hợp đào tạo và phát triển nghề. Các tỉnh, thành phố cũng có Sở Khoa học - Công nghệ, song các Sở này chỉ quản lý đề tài khoa học mà chưa có chức năng chuyển giao công nghệ từ đại học sang nhà máy, doanh nghiệp, chưa có chức năng hỗ trợ kinh doanh công nghệ để phát triển công nghệ.

Như vậy, Việt Nam có tổ chức quản lý khoa học công nghệ truyền thống của Việt Nam, phần nào gần với Nga và Trung Quốc truyền thống. Song, Nga và Trung Quốc đã có sự chuyển dịch, không chỉ còn cơ chế phân bổ công nghệ và đã phần nào chuyển sang cơ chế chuyển giao công nghệ, kinh doanh công nghệ, kết hợp giữa đại học và xí nghiệp trong đào tạo liên kết, đào tạo phát triển doanh nghiệp mới, phát triển hàng hóa mới, phát triển mô hình tổ chức kinh doanh mới. Việt Nam có Luật Sở hữu Trí tuệ, song chưa có luật chuyển sở hữu sản phẩm công nghệ từ nghiên cứu bằng tài chính công và công ích, chưa có tổ chức thực hiện chuyển giao công nghệ tại các cơ sở đại học, chưa có cơ chế kinh doanh và kinh doanh công nghệ tại các cơ sở đại học.

Việc chuyển giao công nghệ, phát triển kinh doanh công nghệ cần có luật pháp để các Văn phòng cấp phép chuyển giao công nghệ (TLO) và Văn phòng chuyển giao công nghệ (TTO) hoạt động chuyển giao và kinh doanh; cần có cơ chế để đại học và xí nghiệp doanh nghiệp hợp tác đào tạo phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, phát triển dịch vụ và sản phẩm đưa vào thị trường, xây dựng mô hình tổ chức sản xuất mới nâng cao năng suất... Chỉ có như thế thì đại học mới có thể mở cửa cùng với chính sách tự chủ đại học.

Quay trở lại đầu trang