Bàn về triết lý giáo dục Việt Nam

“Không phải tuyên ngôn hào nhoáng”

08:43 | 16/11/2018
Triết lý giáo dục nào cho Việt Nam? TS. PHẠM THỊ LY (ĐHQG TP Hồ Chí Minh) cho rằng:“Đối với Việt Nam, quả không có gì khó khi chúng ta muốn tìm một tuyên ngôn lấp lánh, nhưng để cái được gọi là triết lý giáo dục thực sự đóng góp cho việc định hình những cải cách trong tương lai, thì khó hơn nhiều”.

>> Thực tế và những giá trị ngầm ẩn

Tập trung tạo ra thay đổi

- Nghiên cứu về giáo dục quốc tế, xin bà cho biết kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc đưa ra triết lý giáo dục của mình?

- Mỗi nước có một bối cảnh khác nhau, vì thế, điều được coi là đương nhiên ở nước này có thể là mơ ước của nước khác. Xác định ưu tiên của nước mình là gì trong bối cảnh hiện tại là điều rất quan trọng, nhưng đưa điều đó vào các chính sách còn quan trọng hơn gấp ngàn lần. Có vẻ trong thảo luận về triết lý giáo dục mấy năm qua, chúng ta quá chú trọng đến việc đưa ra một tuyên ngôn thật hào nhoáng, hoàn hảo, mà không quan tâm đến việc đưa ra cái gì phù hợp với bối cảnh và thực sự có thể thực hiện được.

Chẳng hạn, thành tích thi PISA của Hàn Quốc khá cao nhưng kết quả nghiên cứu cho biết học sinh nước này rất ít hạnh phúc, do áp lực thi cử nặng nề. Peru được xếp hạng là nước mà học sinh vui vẻ, hạnh phúc nhất, nhưng kết quả thi PISA cũng tệ nhất thế giới. Phải chăng hai thứ này loại trừ nhau? Liệu chúng ta có thể có cả hai, học giỏi, nhưng không đến nỗi tỷ lệ học sinh tự sát cao ngất vì áp lực? Phần Lan chính là câu trả lời. Thành tích thi PISA của học sinh Phần Lan đứng thứ 6 thế giới, cao hơn Anh và Mỹ, nhưng học sinh Phần Lan học ít giờ hơn, và không có bất cứ kỳ thi quốc gia nào trước năm 18 tuổi. Dĩ nhiên có nhiều nhân tố góp phần vào điều đó: Mức độ gắn kết của phụ huynh với nhà trường, niềm tin của công chúng đối với nhà giáo và nhà trường, mức độ tự chủ và tự do của giáo viên, đãi ngộ đối với nhà giáo… Nhưng điểm cốt lõi trong triết lý giáo dục của Phần Lan là niềm tin cho rằng mọi đứa trẻ đều bình đẳng và cần có cơ hội bình đẳng như nhau.

Ở Mỹ, tinh thần quốc gia, tình yêu đất nước, cảm xúc gắn kết với lợi ích của đất nước là một nội dung trọng yếu. Sự kết hợp giữa lịch sử và những huyền thoại lập quốc tạo ra ký ức tập thể của quốc gia và sự tôn trọng đối với những giá trị ấy phải là nền tảng cho việc xây dựng tinh thần công dân. Một chủ đề nổi bật khác trong hệ thống giáo dục công của Mỹ là ý tưởng nhấn mạnh vào nhiệm vụ trọng yếu của giáo dục trong việc giúp con người ý thức được bản sắc cá nhân độc nhất của mình, biết rằng tiếng nói và sự đóng góp của mình là có ý nghĩa.

- Đối sánh với Việt Nam, làm thế nào để đưa ra một triết lý giáo dục hiển ngôn làm cơ sở định hình cho những cải cách, thưa bà?

- Đối với Việt Nam, quả không khó khi muốn tìm một tuyên ngôn lấp lánh, nhưng để cái được gọi là triết lý giáo dục thực sự đóng góp cho việc định hình những cải cách trong tương lai, thì khó hơn nhiều. Tôi cho rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu nghiêm túc cũng như thảo luận rộng rãi để hiểu những nhược điểm đang tồn tại trong hệ thống, từ đó lựa chọn một số trọng tâm cần kíp nhất để tập trung tạo ra sự thay đổi.

Niềm tin, giá trị và nguyên tắc

- Trong bối cảnh đang sửa đổi Luật Giáo dục, theo bà, có cần quy định rõ triết lý giáo dục Việt Nam trong luật không?

- Triết lý giáo dục là một tuyên ngôn nêu rõ những niềm tin, giá trị, và nhận thức căn bản của chúng ta về mục tiêu của giáo dục. Nếu được minh định trong Luật Giáo dục, thì đó là cơ sở quan trọng để xây dựng những chính sách cụ thể, và là cơ sở để đấu tranh với những gì đi ngược lại tuyên ngôn ấy.

Điều quan trọng vẫn là những gì đã, đang và sẽ xảy ra ở các trường. Chính sách đóng vai trò rất quan trọng, nhưng những tuyên ngôn triết lý đó có trở thành hiện thực hay không, câu trả lời nằm trong tay từng người thầy, từng vị hiệu trưởng, từng trường cụ thể. Đó là một quá trình hai chiều. Luật Giáo dục chỉ có thể đưa ra những nguyên tắc cơ bản, còn thể hiện trong thực tiễn giáo dục như thế nào thông qua chương trình, phương pháp giảng dạy, thì phải có một quá trình dài, nhất là phải có một chính sách hỗ trợ phù hợp. Phần Lan không bao giờ thực hiện được triết lý giáo dục của họ nếu nguồn lực nhà nước không bảo đảm mức sống cao của thầy cô giáo và chất lượng giáo dục cho từng học sinh.

- Không phải không có cơ sở khi nói rằng những bất cập, tồn tại trong giáo dục hơn chục năm trở lại đây một phần do chúng ta chưa xác định một triết lý giáo dục thực sự rõ ràng, nhất quán. Vậy khi đã khẳng định một triết lý giáo dục, chúng ta cần cụ thể hóa nó như thế nào?

- Hệ thống giáo dục của ta vận hành trên cơ sở những nguyên tắc và giá trị chưa được phát biểu hiển ngôn. Vì thế, cần phải nhận thức được nó thật rõ, thể hiện nó bằng ngôn từ, từ đó mới hiểu được khoảng cách mà chúng ta cần vượt qua để đạt tới nền tảng tư duy mới, trên cơ sở đó xây dựng mục tiêu mới cho giáo dục. Khi đã có một tuyên ngôn về niềm tin, giá trị và nguyên tắc cho mọi hoạt động giáo dục, mọi chính sách đều phải soi mình vào đó để xem có nhất quán với nó không. Ví dụ nếu chúng ta tuyên ngôn rằng nền giáo dục này nhằm giúp con người phát triển đầy đủ tiềm năng của họ, thì chủ trương một bộ sách giáo khoa duy nhất cho cả nước là không nhất quán với tuyên ngôn đó. Bởi lẽ mỗi người có năng lực khác nhau, có thể và cần phải đi những con đường khác nhau để phát huy được toàn vẹn khả năng riêng có. Một bộ sách giáo khoa độc nhất là con đường độc đạo không dung chứa được tất cả những phương tiện, cách thức và khả năng khác nhau, cũng khó mà giúp cho việc cá nhân hóa quá trình học tập.

- Xin cảm ơn bà!

Lê Thư thực hiện
Quay trở lại đầu trang