Triết lý giáo dục cho thời đại mới

Kỳ cuối: Nhân văn và khai phóng

08:02 | 29/11/2018
Triết lý giáo dục cho thời đại mới phải hướng đến giải phóng con người, giúp hình thành nên các năng lực lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc sống, để đương đầu với những thay đổi mà chúng ta còn chưa hình dung ra. Vì thế, triết lý giáo dục có thể ngắn gọn là: Đào tạo con người tự do, có khả năng lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc sống.

>> Kỳ 1: 5 nhầm lẫn thường gặp

Tìm triết lý giáo dục ở đâu?

Qua nghiên cứu và trải nghiệm của cá nhân, tôi cho rằng, chúng ta chỉ có thể tìm thấy triết lý giáo dục bằng một trong hai cách. Thứ nhất, tìm ở những nguyên tắc thiết kế và cơ chế vận hành chủ đạo của hệ thống giáo dục. Nói cách khác, tìm triết lý giáo dục ở bản chất của hệ thống giáo dục, xem nó được sinh ra để làm gì, hướng đến mục đích gì, và cách thức nó tự cân bằng, điều chỉnh ra sao, theo nguyên lý nào? Thứ hai, tìm ở hình dung về con người mà hệ thống giáo dục hướng đến, có những phẩm tính gì, và vì sao lại như vậy, tức là tìm trong các đặc trưng của sản phẩm đầu ra của giáo dục.


Tuy hai cách tiếp cận khác nhau, một xuất phát từ bản chất của hệ thống giáo dục, một xuất phát từ các đặc trưng chủ đạo của sản phẩm đầu ra, nhưng trên thực tế chỉ là hai mặt khác nhau của cùng một tờ giấy. Cả hai đều trả lời cho câu hỏi mấu chốt: Toàn bộ hoạt động của hệ thống giáo dục hướng đến việc đào tạo ra con người nào, và vì sao lại như vậy?

 

Như thế, triết lý giáo dục không là gì khác ngoài câu trả lời cho câu hỏi mấu chốt nêu trên.

Rõ ràng, với mỗi thời đại, một cách tự nhiên, hệ thống giáo dục sẽ bị giới hạn bởi chính những đặc trưng quan trọng nhất của thời đại đó. Vì thế, triết lý giáo dục cũng sẽ tương thích với thời đại mà hệ thống giáo dục tương ứng đang vận hành. Nói ngắn gọn, mỗi thời đại đều có triết lý giáo dục của riêng mình. Tuy nhiên, thời đại không đứng yên, mà giáo dục cũng không bao giờ chỉ là câu chuyện của hiện tại. Một học sinh vào lớp 1 ngày nay, thì các nội dung giáo dục mà học sinh đó nhận được ít nhất phải có tầm nhìn ba chục năm sau, khi học sinh đó ở tuổi 30 - 40, giai đoạn sung sức nhất của cuộc đời mỗi người, khi họ bước vào độ chín của nhận thức và nghề nghiệp, và bắt đầu đảm nhiệm những vai trò quan trọng của gia đình và xã hội.

Nếu thời đại ổn định, thì ba chục năm không có biến động gì nhiều. Nhưng ở thời kỳ chuyển giao như ngày nay, đặc biệt với sự phát triển của khoa học - công nghệ hiện thời, thì ba chục năm là cả một thời đại. Xã hội ba mươi năm sau, về tất cả các mặt, có thể khác xã hội ngày nay một trời một vực.

Cần xác lập triết lý giáo dục mới

Những gì đang diễn ra cho thấy, chúng ta đang ở một giai đoạn chuyển giao như thế. Một giai đoạn mà xã hội và đời sống của ba chục năm sau sẽ khác hoàn toàn so với những gì chúng ta biết và sống hôm nay. Vì lẽ đó, triết lý giáo dục của chúng ta, nếu đã có, dù chỉ ở dạng ngầm hiểu hay mặc định, cũng không còn phù hợp.

Chuyến tàu của thời đại mới đã vào ga. Chúng ta không được phép lỡ tàu. Giáo dục lại càng không. Vì thế, điều đầu tiên giáo dục cần phải làm, là xác lập một triết lý mới, hầu tạo ra những con người có thể kiến tạo, làm chủ và thích nghi với thời đại mới đó. Những gì đang diễn ra cho thấy, đặc trưng quan trọng nhất của thời đại mới là sự lên ngôi của con người cá nhân. Với những thành tựu về khoa học và công nghệ, với sự kết nối toàn cầu và sự chuyên môn hóa trong mọi lĩnh vực, gia đình hạt nhân hình thành, con người cá nhân được giải phóng, nhu cầu cá nhân được đề cao.

Công nghệ cũng đã tạo ra một nền đại sản xuất trên thế giới, dẫn đến sự ra đời của xã hội tiêu thụ, và khủng hoảng thừa trong các ngành sản xuất truyền thống. Tất cả những điều này, cùng với sự ra đời của công nghiệp 4.0 với những công nghệ rất mạnh như trí tuệ nhân tạo, sẽ thúc đẩy sự ra đời của một nền kinh tế - chính trị - xã hội - lối sống mới.

Giáo dục phải xử lý các vấn đề đó, lường trước những xu hướng của thời đại để điều chỉnh cho phù hợp.

Những nghiên cứu và trải nghiệm của tôi cho thấy, một triết lý giáo dục cho thời đại mới như thế phải có cách nhân văn và khai phóng, hướng đến tạo ra những con người tự do có khả năng đương đầu với thay đổi mà chính người làm giáo dục thế hệ này còn chưa thể hình dung được.

Triết lý đó có thể được gọi tên một cách ngắn gọn: Đào tạo con người tự do, có khả năng lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc sống. Nói cách khác, con người tự do là đích đến của giáo dục.

Chỉ khi đó, giáo dục mới có thể trở thành bệ phóng cho thế hệ trẻ, thay vì kìm hãm và tước đi cơ hội của chính họ.

Giáp Văn Dương
Quay trở lại đầu trang