Nhìn lại hoạt động của HĐND tỉnh Gia Lai từ đầu nhiệm kỳ nhiệm đến nay cho thấy, công tác giám sát đã có chuyển biến tích cực, hiệu quả giám sát được nâng lên, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển; công tác quản lý, điều hành của các cơ quan nhà nước ngày càng hiệu quả hơn. Đã có hàng trăm đợt giám sát của cơ quan dân cử trên nhiều lĩnh vực đời sống, xã hội; nhiều kiến nghị, đề xuất các giải pháp khả thi, đáp ứng yêu cầu thực tế. Vị thế cơ quan dân cử được khẳng định, minh chứng rõ nét nhất là HĐND các cấp, mỗi kỳ họp đã ban hành hàng chục nghị quyết hợp lòng dân, đi vào cuộc sống.
Tuy nhiên, hoạt động giám sát chưa đạt kết quả như mong muốn. Chưa có cuộc giám sát nào của của HĐND tỉnh, kết luận chỉ rõ ai sai phạm và phải chịu trách nhiệm cụ thể. Việc phát hiện các dấu hiệu, cảnh báo các vấn đề “nhạy cảm” mà dư luận xã hội và nhân dân quan tâm còn rất hạn chế. Nhiều tệ nạn xã hội phức tạp, nhân dân bất bình, báo chí phanh phui, chưa được các cơ quan dân cử giám sát phát hiện. Phải chăng đại biểu chưa lắng nghe được đầy đủ thông tin từ nhân dân, chưa tạo được áp lực thực sự đối với các cá nhân, cơ quan thi hành pháp luật? Nếu các cuộc giám sát vẫn không chỉ rõ “ai” và trách nhiệm như thế nào, vẫn còn tình trạng giám sát ngoài da, thanh tra trong ruột thì hiệu quả giám sát khó có thể nâng cao, vai trò của đại biểu dân cử, cơ quan dân cử mờ nhạt.
Thứ hai, các kết luận, kiến nghị giám sát đôi khi chưa có hiệu lực thực sự bởi thiếu chế tài, thiếu sự vào cuộc của cấp trên quản lý trực tiếp đơn vị bị giám sát, thông tin về giám sát còn hạn chế. Có những kiến nghị đúng tầm, khả thi, cơ quan giám sát “đeo bám” nhưng cơ quan bị giám sát chỉ nghe, hứa mà không thực hiện; thực trạng không chuyển biến hoặc chuyển biến rất chậm. Trong khi đó, cơ quan giám sát, cá nhân giám sát lực bất tòng tâm. Điều này làm nản lòng đại biểu dân cử, giảm niềm tin của cử tri.
Thứ ba, việc trả lời, giải quyết những ý kiến, kiến nghị chính đáng của cử tri, chưa làm người dân hài lòng, nhất là ở cấp huyện và xã. Mỗi lần tiếp xúc cử tri hoặc tiếp công dân đại biểu thấy mình như có lỗi vì những kiến nghị khả thi, đúng thẩm quyền vẫn phải “xin tiếp thu” rồi chuyển qua chuyển lại mà không sao giải quyết được để trả lời cử tri trong lần tiếp xúc sau.
Thứ tư, tại các kỳ họp HĐND, chất vấn - trả lời chất vấn là nội dung được quan tâm nhất, song cũng là vấn đề nhân dân tâm tư nhất. Bởi lẽ, đại biểu chất vấn rất ít quy được trách nhiệm cụ thể của ai, và các giải pháp người trả lời đưa ra cũng chưa thuyết phục. Mặt khác, số lượng đại biểu chất vấn, chất lượng chất vấn giảm dần ở các cấp HĐND và thiếu “lửa”, nhất là HĐND cấp xã, sát dân nhất nhưng hoạt động chất vấn để giải toả những băn khoăn của đại biểu và cử tri lại rất hiếm hoi.
Thứ năm, phương thức, quy trình giám sát, thẩm tra được tiến hành chưa thật đúng bản chất của hoạt động này. Đoàn giám sát thường ngồi trong phòng, nghe báo cáo thông tin một chiều, không làm mất lòng cơ quan, đơn vị được giám sát; báo cáo giám sát với kiến nghị chung chung… rất khó làm cho đối tượng giám sát tâm phục khẩu phục. Nguyên nhân chính là Đoàn giám sát không có công cụ, bộ máy giúp việc chưa đáp ứng yêu cầu thực tế; không có khả năng kiểm chứng, đối chiếu thông tin, phụ thuộc nhiều vào cơ quan bị giám sát… Nhiều kỳ họp HĐND, việc thẩm tra thường trong tình trạng chậm, bị động, ban thẩm tra phải “bắc nồi chờ gạo”. Việc bỏ phiếu tín nhiệm được luật pháp quy định, có tác động tích cực vào đối tượng bị giám sát, giúp hiệu lực giám sát cao hơn, nhưng thực tế vẫn chưa thực hiện được.
Thứ sáu, qua các nhiệm kỳ của cơ quan dân cử, có rất nhiều hội nghị, hội thảo chuyên đề về hoạt động giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước từ Trung ương đến địa phương; rất nhiều kiến nghị được gửi đến cơ quan có thẩm quyền với mong muốn có cơ chế, pháp luật đầy đủ, phù hợp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả giám sát, nhưng vẫn còn đang chờ đợi…
Khắc phục những vướng mắc, hạn chế trên để hoạt động của HĐND, đặc biệt là hoạt động giám sát thể hiện tính quyền lực của cơ quan dân cử, thì yếu tố hàng đầu là phải phát huy dân chủ thực sự; cơ quan dân cử, đại biểu dân cử phải gần dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến nhân dân; đồng thời phát huy khả năng, ý thức của người dân trong xây dựng, thực thi chính sách, pháp luật… Yếu tố con người là gốc của hiệu quả công việc. Vì vậy, Đảng phải tiếp tục đổi mới phương pháp lãnh đạo đối với cơ quan dân cử, chú trọng bố trí nhân sự và bộ máy của cơ quan dân cử vững mạnh là yếu tố tiên quyết để thực thi quyền lực nhân dân. Việc bố trí đại biểu chuyên trách cần ngang tầm với chức năng , nhiệm vụ cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, ngang tầm cơ quan chịu sự giám sát cả vị thế, số lượng và chất lượng. Quốc hội cần sớm ban hành luật giám sát của HĐND, có các chế tài cụ thể để nâng hiệu quả giám sát, khẳng định vị thế cơ quan dân cử, củng cố niềm tin của nhân dân đối với cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương.