QUỐC TẾ
Cập nhật 00:57 | 20/06/2018 (GMT+7)
.
Công cụ đánh giá sự phát triển của nền kinh tế

Các công cụ đo lường

09:34 | 14/01/2018
Đo lường hay đánh giá sự phát triển của một quốc gia là hết sức cần thiết, từ đó có thể so sánh, xác định mục tiêu và xây dựng kế hoạch thực hiện. Để làm được điều này, người ta thường sử dụng các công cụ khác nhau để đo lường mà phổ biến nhất trong nhiều năm vừa qua là chỉ số Tổng sản phẩm quốc nội - Gross Domestic Product (GDP).

Tổng sản phẩm quốc nội ra đời như thế nào?

GDP được hiểu là giá trị cuối cùng của tất cả hàng hóa và dịch vụ được sản xuất ra trong phạm vi một lãnh thổ nhất định (thường là quốc gia) trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm). Chỉ số GDP do nhà kinh tế Hoa Kỳ, gốc Nga là Simon Kuznets đề xướng năm 1937 nhằm đo lường khả năng sản xuất của Hoa Kỳ tại thời điểm mà nền kinh tế đang khủng hoảng, những nhà hoạch định chính sách không có đủ thông tin và số liệu thống kê để hiểu được tình hình của đất nước. Do vậy, chỉ số GDP lúc này là cứu cánh để Hoa Kỳ có thông tin cập nhật về tình hình sản xuất của quốc gia hàng năm, từ đó các nhà hoạch định chính sách tìm ra giải pháp để thoát khỏi cuộc khủng hoảng. Vì vậy, có thể nói rằng sáng kiến của Simon Kuznets là rất hữu dụng. Đến năm 1944, sau hội nghị Bretton Woods đã thành lập 2 định chế tài chính là Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và chỉ số GDP được coi là công cụ chuẩn để đo lường sự phát triển kinh tế của một quốc gia và nó được phổ biến rộng rãi cho đến tận ngày nay.

Đến năm 1959, Nhà kinh tế học gốc Hoa Kỳ Moses Abramovitz, người đầu tiên cho rằng GDP vẫn chỉ là một phương tiện để đo lường khả năng sản xuất chứ không phải phản ánh sự thịnh vượng của một quốc gia. Hơn nữa, sự tăng trưởng GDP không thể hiện được sự bất bình đẳng trong thu nhập mà ta thường thấy qua hệ số GINI, một vấn đề điển hình mà trong kinh tế phát triển thường sử dụng. Hệ số này càng cao thì lại càng thiếu công bằng dẫn đến xã hội kém phát triển.

Chính vì vậy mà trong những năm qua, nhiều chuyên gia kinh tế mong muốn tìm ra một chỉ tiêu tổng hợp nào đó để không chỉ đo lường năng lực về mặt kinh tế thuần túy mà còn có thể đánh giá được sự tiến bộ hay phát triển của một quốc gia cả về khía cạnh giáo dục, y tế, môi trường và công bằng xã hội dựa trên những nền tảng thể chế, dân chủ và quản trị quốc gia…


HDI thế giới công bố năm 2017

Chỉ số Phát triển con người có phải lựa chọn thay thế?

Khi con người đã trải qua thời kỳ no đủ thì người ta lại quan tâm đến những yếu tố khác trong đời sống và có thể nói rằng GDP chỉ mình nó không thể hiện hết được điều đó và người ta cần phải có chỉ số khác khả dụng hơn. Đến năm 1990, LHQ công bố Chỉ số phát triển con người (HDI), chỉ số này được phát triển bởi nhà kinh tế học người Mỹ, gốc Ấn Độ Amartya Sen. Ông nhận giải thưởng Nobel về kinh tế năm 1998 và được biết đến nhiều trong lĩnh vực kinh tế phát triển. Chỉ số HDI là sự kết hợp giữa GDP với hai yếu tố khác là giáo dục và y tế (Giáo dục là dựa vào số liệu tỷ lệ người biết chữ và đi học; Y tế là dựa trên số liệu tuổi thọ trung bình). Cho dù chỉ số này không logic và có thể tính trùng lắp vì thu nhập cao đồng nghĩa với cơ hội biết chữ, đi học nhiều hơn và cũng có khả năng tuổi thọ bình quân cao hơn nhưng nó vẫn được chấp nhận vì dẫu sao cũng mới và thể hiện thêm yếu tố về mặt xã hội so với mỗi GDP. Sự ra đời của HDI được xem là một bước phát triển quan trọng trong việc đánh giá sự phát triển của một quốc gia và vẫn được LHQ sử dụng vì phù hợp với tôn chỉ của mình.

Chỉ số tiến bộ xã hội - chỉ số của kỷ nguyên bền vững?

Sự phát triển của xã hội ngày này khác xa so với thời kỳ ra đời của chỉ số GDP và HDI. Để đo lường sự phát triển của một quốc gia không chỉ dựa vào hay coi trọng các yếu tố như mức độ nghèo đói, bất bình đẳng, công bằng, phát triển bền vững… mà có thể xem ở một bước tiến quan trọng hơn thông qua các yếu tố như quản trị quốc gia, thể chế, dân chủ, nhân quyền, minh bạch, thịnh vượng, các giá trị và chuẩn mực văn hóa khoan dung… Những vấn đề này vượt ra khỏi khả năng đo lường hay phản ánh của cả GDP và HDI. Do vậy, chỉ số tiến bộ xã hội (SPI) do nhà kinh tế học nổi tiếng, gốc Hoa Kỳ Michael Porter ra đời. Giống như tên gọi của nó, SPI không chỉ là yếu tố đo lường sự thay đổi về mặt kinh tế và xã hội mà nó là sự kết hợp trong việc đo lường sự cải thiện đời sống của con người thông qua sự tham gia và cống hiến của các bên khác nhau nhằm mang lại sự tiến bộ của xã hội. Nói cách khác, SPI là khả năng một xã hội có thể đáp ứng được các nhu cầu cần thiết của con người, thiết lập các khối để cho phép người dân và cộng đồng nâng cao và duy trì chất lượng cuộc sống của họ, tạo điều kiện cho mọi cá nhân đạt được đầy đủ tiềm năng của mình. Chỉ số SPI được đo lường dựa vào 3 yếu tố để xem xét mức độ mà quốc gia có khả năng hay điều kiện đáp ứng như thế nào, cụ thể: Nhu cầu cơ bản của con người: những nhu cầu này bao gồm thực phẩm; nước; nơi an cư; và an toàn cá nhân; Nền tảng phúc lợi: kiến thức cơ bản; thông tin; sức khỏe và môi trường bền vững; Cơ hội: quyền của cá nhân; tự do cá nhân và lựa chọn; bao dung và hòa hợp; tiếp cận giáo dục bậc cao.

Trong các yếu tố chính này lại được chia thành các tiêu chí nhỏ để tính toán trên thang giá trị từ 0 đến 100. Theo số liệu năm 2017, những quốc gia có chỉ số SPI cao nhất là New Zealand, Australia, Canada, Na Uy, Thụy Điển, Đức, Phần Lan, Vương Quốc Anh, Iceland, Ireland trong số 128 quốc gia được xếp hạng. Việt Nam không được xếp hạng vì dữ liệu không đầy đủ (Trong số 3 yếu tố đo lường thì Nhu cầu cơ bản của con người xếp thứ 68/128; Nền tảng phúc lợi thông tin chưa đầy đủ; và Cơ hội xếp thứ 98/128). Nhìn chung, với các yếu tố đo lường này kể cả GDP (127/189), HDI (115/188) hay SPI thì Việt Nam đều xếp hạng thấp, ở mức các quốc gia kém phát triển. Điều đáng chú ý là, quốc gia có chỉ số SPI cao đồng thời có chỉ số HDI cao và đương nhiên là GDP cũng cao nhưng lại không đúng với chiều ngược lại. Số liệu thống kê chỉ ra rằng, GDP của quốc gia này cao hơn quốc gia khác nhưng lại thấp hơn về chỉ số SPI, điều này cũng nói lên rằng sự tiến bộ và phát triển của một quốc gia quan trọng hơn là chỉ tăng thu nhập. Chỉ số tiến bộ xã hội cung cấp cho người dân và các nhà hoạch định chính sách một bức tranh rõ hơn và tổng quan hơn về tình hình phát triển của một quốc gia, từ đó sẽ giúp xã hội có những lựa chọn tốt hơn. Hiện nay, ở các quốc gia châu Mỹ và châu Phi như Brazil, Colombia, Paraguay và Ethiopia… xem SPI như là một yếu tố cơ bản của kế hoạch phát triển quốc gia. Họ đều có nhận thức chung rằng đây là một công cụ quan trọng và cần thiết được sử dụng để biết làm thế nào nhằm đạt được sự tiến bộ xã hội trong một khu vực, quốc gia hay một thành phố.

Chọn chỉ số nào?

Liên quan đến câu chuyện thành công của Việt Nam trong việc lần đầu tiên trong nhiều năm qua Chính phủ đã hoàn thành các chỉ tiêu đặt ra theo nghị quyết của Quốc hội, trong các chỉ tiêu đó có thể nói GDP là quan trọng nhất. Điều này là rất đáng mừng và nó thể hiện nỗ lực rất lớn của Chính phủ bên cạnh phải giải quyết những hậu quả đã tích tụ trong nhiều năm qua. Nhưng đã đến thời điểm, cùng với thế giới chúng ta nên nhìn nhận lại chỉ số GDP và cân nhắc đến việc đặt ra mục tiêu tăng trưởng GDP hàng năm.

Như đã đề cập ở trên, cả về lý thuyết lẫn thực tiễn đều cho rằng muốn phát triển thì phải tăng trưởng kinh tế nhưng tăng trưởng như thế nào, phát triển ra sao và làm thế nào để có thể so sánh, đánh giá được quá trình phát triển của một quốc gia phù hợp với thông lệ chung của quốc tế thì có lẽ việc nghiên cứu và áp dụng chỉ số SPI là cần thiết đối với Việt nam.

Với xu hướng phát triển đó, Quốc hội nên sử dụng chỉ số này như là một thước đo để đánh giá hiệu quả và hiệu lực hoạt động của Chính phủ hàng năm. Những chỉ số như thế này có lẽ nên là mối quan tâm nhiều hơn của Quốc hội, Chính phủ có thể có nhiều chỉ tiêu khác nhau trong hoạt động điều hành của mình. Sự quan tâm của Quốc hội và Chính phủ nên khác nhau, chứ không chỉ dừng lại ở Báo cáo đánh giá tình hình kinh tế - xã hội hàng năm. Suy cho cùng, mục tiêu tối thượng của Quốc hội là hướng đến hay mang lại sự tiến bộ của xã hội và tạo ra cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân.

 GDP có đo lường hết
các hoạt động của nền kinh tế?

Trong nền kinh tế có một số loại hoạt động mà kết quả không được tính trong GDP. Những hoạt động đó bao gồm:

- Những hoạt động phạm pháp như buôn lậu, sản xuất kinh doanh hàng quốc cấm… Đây là những hoạt động, trong thực tế đem lại những doanh thu rất lớn cho những người tổ chức, nhưng không được tính trong GDP.

- Những hoạt động không đăng ký, không khai báo nhằm mục đích trốn thuế. Các nhà kinh tế gọi đó là những hoạt động kinh tế ngầm.

- Những hoạt động phi thương mại: Đây là những công việc có ích, hợp pháp nhưng vì tự làm nên không có giá cả và không được khai báo, hạch toán vào GDP. Thí dụ rõ nhất về những hoạt động này là công việc của các bà nội trợ: làm bếp, dọn dẹp nhà cửa, giặt quần áo, nuôi dạy con cái...

Việc tính toán và đo lường GDP tùy theo mục đích tính mà nó có những thiếu sót nhất định. Nếu tính GDP để xác định nền kinh tế đang trong giai đoạn nào của chu kỳ, thì những thiếu sót không đặt ra vấn đề gì quan trọng. Nhưng khi tính GDP để so sánh mức sống giữa các nước, thì với các nước đang phát triển, những hoạt động “kinh tế ngầm”, các hoạt động phi thương mại cũng như những hoạt động không khai báo thường chiếm tỷ trọng lớn hơn so với các nước công nghiệp hóa. Do đó, nếu để so sánh mức sống dân cư của hai nhóm nước này mà chỉ dựa vào GDP sẽ không phản ánh đúng thực chất.

Nếu tính GDP để so sánh mức sống của dân cư trong nước giữa các thời kỳ khác nhau, thì những thiếu sót cũng đặt ra vấn đề lớn. Nếu mức sống tùy thuộc vào giá trị sản lượng thì đồng thời cũng tùy  thuộc vào nhiều yếu tố khác như giáo dục, y tế, an ninh, điều kiện nhà ở… Như vậy để đánh giá mức sống thì phải sử dụng một tập hợp các chỉ tiêu gồm nhiều yếu tố hơn là chỉ căn cứ vào GDP.

Quỳnh Vũ

Hà Chi
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang