VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 00:02 | 23/09/2019 (GMT+7)
.
Xem - Nghe - Đọc

Nhớ Đoàn Chuẩn qua “Một thời Hà Nội hát”

09:32 | 16/12/2018
Nằm trong tủ sách Hà Nội trong mắt một người, cuốn du khảo Một thời Hà Nội hát tập trung khảo sát sự chuyển hóa đời sống giải trí đô thị Hà Nội giai đoạn bản lề trước và sau 1954, với phần trung tâm là các hoạt động âm nhạc và cái tên Đoàn Chuẩn là một điển hình cho giai đoạn này.

“Sứ giả của những vẻ đẹp lãng mạn”

Để chọn nhân vật làm trung tâm của cuốn du khảo Một thời Hà Nội hát, nhà văn Nguyễn Trương Quý cần một người hội đủ những yếu tố: Tác phẩm, cuộc sống và sự gắn bó của nhân vật ấy với Hà Nội. Ở đây Đoàn Chuẩn là một nhân vật có đủ những khía cạnh để đại diện. Một đô thị quyến rũ là nơi tồn tại những huyền thoại phố phường, những vẻ đẹp lãng mạn được truyền tụng. Đoàn Chuẩn là một phát ngôn viên, một sứ giả cho vẻ đẹp ấy.

Nhà văn Nguyễn Trương Quý rất yêu thích những bài hát của Đoàn Chuẩn - Từ Linh. Đoàn Chuẩn viết không nhiều, cả thảy cho đến giờ thống kê được chỉ 20 ca khúc, trong đó cũng chỉ công bố lúc sinh thời chừng 16 bài. Tuy nhiên, có một điều chắc chắn là số lượng bài được công chúng yêu thích chiếm tỷ lệ rất cao. Sở dĩ vậy vì trong số nhạc sĩ tân nhạc, người có dấu ấn sáng tạo của một tác giả không nhiều, và Đoàn Chuẩn - Từ Linh là cái tên như vậy. Những bài hát không bị lẫn với tác giả khác, hơn thế mang một không khí của Hà Nội xưa cũ, một lối sống và quan niệm thẩm mỹ của một thế hệ. Hà Nội trong âm nhạc Đoàn Chuẩn có độ đậm đặc dù không gọi tên trực tiếp, đủ để khiến cho những ca khúc này được coi như đại diện của Hà Nội.

Điều quan trọng khiến nhà văn Nguyễn Trương Quý nhìn thấy qua câu chuyện của Đoàn Chuẩn trong thời điểm bản lề 1954 - 1956 là sự chuyển hóa của một đô thị thuộc địa sang thủ đô một chính thể mới (mặc dù Hà Nội đã là Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa từ 1945, nhưng thời kỳ tạm chiếm hơn 8 năm vẫn mang màu sắc thuộc địa). Cuộc đời sáng tác và hoạt động âm nhạc của Đoàn Chuẩn vào giai đoạn ngắn này có lẽ là sôi động nhất, gắn với khung cảnh đổi thay của Hà Nội. Đoàn Chuẩn vô tình là người cuối cùng sáng tác theo xu hướng lãng mạn của tân nhạc ở miền Bắc, và chính ông cũng là chủ rạp Đại Đồng, nơi duy trì các buổi biểu diễn âm nhạc với nhiều bài hát lãng mạn vẫn được biểu diễn xen kẽ các bài hát mới.

Những biến động cả về âm nhạc lẫn tình cảm của Đoàn Chuẩn dường như là tấm gương phản chiếu mạch văn nghệ và tâm tình người Hà Nội giai đoạn ấy.

“Vi lịch sử của Hà Nội”

 “Những biến động cả về âm nhạc lẫn tình cảm của Đoàn Chuẩn dường như là tấm gương phản chiếu mạch văn nghệ và tâm tình người Hà Nội giai đoạn ấy”

Tác giả “Một thời Hà Nội hát” chia sẻ: “Việc hoàn thành bản thảo không mất nhiều thời gian, vì đây thực sự là một đề tài tôi tâm huyết và tôi đã theo dõi Đoàn Chuẩn từ lâu. Từ hồi nhạc sĩ còn sống, tôi đã gặp ông nhiều lần. Việc thu thập tài liệu, tiếp xúc và phỏng vấn các nhân vật còn sống tương đối mất công, nhưng khiến tôi tự tin và chắc chắn hơn về một giai đoạn lịch sử chưa quá xa của Hà Nội nhưng chưa được nghiên cứu nhiều, nhất là khía cạnh những câu chuyện nhỏ của đô thị mà tôi gọi là “vi lịch sử của Hà Nội””.

Bất ngờ trong quá trình khảo cứu của Nguyễn Trương Quý là đến hơn nửa tác phẩm được phổ biến của Đoàn Chuẩn sáng tác sau ngày Hà Nội được tiếp quản, trong đó có các ca khúc rất nổi tiếng vẫn thường được xếp vào những bài hát tiêu biểu mang tên “nhạc tiền chiến” như Lá đổ muôn chiều, Tà áo xanh, Vàng phai mấy lá, Gửi người em gái miền Nam… Thời điểm những bài hát ra đời, xã hội miền Bắc và Hà Nội đã có sự chuyển hóa sang đời sống mới, tuy nhiên vẫn bảo lưu những nếp sống quen thuộc của thị thành ảnh hưởng từ lối sống tư sản. Những bài hát phản ánh cả quan niệm về tình ái ngoài hôn nhân, không được đánh giá cao. Chẳng hạn bài hát Gửi người em gái miền Nam được “đặt hàng” từ cuộc vận động sáng tác đấu tranh thống nhất nước nhà đầu năm 1956. Dĩ nhiên nó thoát thai từ một trải nghiệm riêng tư, nhưng Đoàn Chuẩn - Từ Linh đã hoàn thiện trong tâm thế hưởng ứng chủ đề thống nhất đất nước. Mặc dù vậy, bài hát này cũng không được may mắn lắm vì vẫn bị coi như “theo lối mập mờ hai mặt hoặc viết theo lối trá hình”, thậm chí bị xem như nguy hiểm.

Bất ngờ nữa là cho đến năm 1954, dường như Đoàn Chuẩn - Từ Linh không phải cái tên phổ biến trong làng giải trí và truyền thông. Một vài tác phẩm của Đoàn Chuẩn - Từ Linh chỉ được xuất bản ở một nhà xuất bản tại Hải Phòng do hãng Vạn Vân của gia đình Đoàn Chuẩn đứng ra in số lượng hạn chế vào năm 1953, trong khi không có nhà xuất bản nào ở Hà Nội lúc đó in nhạc của ông. Các bản nhạc được thịnh hành chủ yếu in ở các nhà xuất bản tại Sài Gòn như An Phú, Tinh Hoa hay Trưng Vương, phần nhiều chỉ tập trung sau khi đất nước chia cắt. Trên mặt báo chí Hà Nội trước 1954, cái tên Đoàn Chuẩn gần như không xuất hiện, còn trong danh sách các buổi ca nhạc trên đài phát thanh Hà Nội giai đoạn tạm chiếm thì tác giả cuốn sách chưa thấy có bằng chứng có bài hát của Đoàn Chuẩn được biểu diễn.

Thêm nữa là việc Đoàn Chuẩn không lập ngôn, không có những luận thuyết chính thức về sáng tác, cho dù ông gây ảnh hưởng lên nhiều thế hệ sau, nhất là các nhạc sĩ ở miền Nam sau 1954. Mặc dù ông sở hữu hẳn một rạp có sân khấu ca nhạc nhưng lại không công bố bài hát nào của mình tại đây. Điều này khiến cho ông vừa có vẻ tài tử, người dạo chơi qua khu vườn tân nhạc, lại dường như không mấy bận tâm đến việc quảng bá tác phẩm của mình một cách chuyên nghiệp hoặc có tính thương mại.

Về mặt gia đình, cũng là điều tế nhị khi phải bàn đến chất liệu thực của những bài ca Đoàn Chuẩn là những mối tình ngoài hôn nhân, mà dĩ nhiên đều là những mối tình tan vỡ, không đi đến đâu. Sự bất ngờ có lẽ nằm ở sự êm thuận của gia đình, với sự đảm đang của bà Nguyễn Thị Xuyên, người bạn đời cùng tuổi với Đoàn Chuẩn. Trong khi người bạn sáng tác chung được coi như một người em là Từ Linh, lại có một người con ngoài giá thú. Mối quan hệ giữa Đoàn Chuẩn và Từ Linh cũng là điều đáng nói, phản ánh quan niệm tri âm tri kỷ của một thời mà người bạn tri kỷ quyết định cả sự nghiệp…

Minh Ngọc
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang