VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 08:48 | 23/10/2019 (GMT+7)
.
Kỷ niệm 65 năm chiến thắng Điện Biên Phủ (7.5.1954 - 7.5.2019)

Cuộc đối thoại của ký ức, văn thơ

07:59 | 07/05/2019
Mấy chục năm đã trôi qua, tiếng vang từ Điện Biên Phủ vẫn vọng lại từ ký ức của các cựu chiến binh, nghĩa trang hay những tượng đài, kỷ vật. Nhưng còn một góc khác, chân thật và ý nghĩa không kém, là qua những trang văn thơ.

Cái nhìn từ nước Pháp

Điện Biên Phủ - trận chiến huyền thoại đã trở thành đề tài nghiên cứu quan trọng của giới sử học. Thông qua góc nhìn lịch sử, quân sự để hiểu về sự tàn khốc, bạo lực dữ dội của cuộc chiến, nhưng ngày nay, người ta quan tâm nhiều vấn đề ký ức, văn hóa, giáo dục, di sản. Làm thế nào để kể chuyện Điện Biên Phủ ngày nay cũng như ngày qua?

Trao đổi trong hội thảo diễn ra tại Trung tâm Văn hóa Pháp, Hà Nội, ngày 2.5 vừa qua, nhà sử học người Pháp Pierre Journoud cho rằng, Điện Biên Phủ là đề tài không bao giờ cạn. Ông là tác giả của những công trình nghiên cứu nổi tiếng như Tướng De Gaulle và Việt Nam: 1945-1969, Hòa giải, Hồi ức Điện Biên Phủ: Các nhân chứng lên tiếng, Điện Biên Phủ. Nơi tận cùng thế giới và không ngừng ấp ủ ra đời cuốn sách tiếp theo. Theo Pierre Journoud, dù nỗ lực đến đâu, không tác phẩm nào nói về cuộc chiến này khách quan, đầy đủ nhất. Do đó, bên cạnh nghiên cứu sử học, cần có chỗ đứng cho văn học. “Nhà văn không bị gò bó bởi quy tắc, quy chuẩn khoa học, có sự tự do, thoải mái lựa chọn con đường của mình, để kể lại, mơ mộng hay nghi hoặc về quá khứ… Qua đó, họ mô tả thực tế gần hơn, thông qua nói về nỗi đau, giằng xé, cảm xúc”.


Nhiều câu chuyện về nhân chứng, sự kiện lịch sử Điện Biên Phủ vẫn cần được kể cho hậu thế

Lần theo dấu ấn văn học thế kỷ XX, có thể thấy văn nghệ sĩ Pháp ủng hộ chiến tranh Việt Nam dưới nhiều góc độ. Tác giả Pháp viết về Đông Dương, cuộc chiến Điện Biên Phủ, dịch văn xuôi, thơ của nhà văn Việt Nam để in lên trang báo nổi tiếng của Pháp. Những tên tuổi như nhà thơ, nhà tiểu thuyết Louis Aragon, hay nhà văn Jules Roy với cuốn Trận chiến Điện Biên Phủ, được ông khẳng định viết để dành tặng “Tất cả những người đã chết ở Điện Biên Phủ”, và “những ai, sau khi đã chiến đấu, đã vượt qua được nỗi đau đớn, cảnh bị bắt làm tù binh hoặc nỗi nhục nhã của những kẻ thua trận cũng như niềm ngây ngất và sự hân hoan của những người chiến thắng, vẫn còn lòng tin ở sự công bằng, phẩm chất của sự hy sinh và còn tin vào tình yêu”…

Giáo sư văn học Laurence Campa phân tích, điều đáng quan tâm là các nhà văn, nhà thơ Pháp đã để lại nhiều tác phẩm mang tính chất tự sự. Họ viết như một đại diện cảm xúc của số đông, rằng chiến thắng của Việt Minh ở Điện Biên Phủ mang đến niềm sung sướng, rằng thất bại này đã chấm dứt sai lầm kéo dài của Pháp, chấm dứt nỗi đau chiến tranh.

Kéo gần con người ở các quốc gia

“Đó không phải chiến tranh thế giới nhưng là cuộc chiến mang tầm cỡ thế giới, vì tác động của nó đã vượt ra khỏi biên giới Việt Nam, tới hẳn xứ sở, châu lục khác”. Nhà thơ, tiểu thuyết gia Mare-Alexandre Oho Bambe nhấn mạnh như vậy khi kể lại câu chuyện của mình, về những tác phẩm nói lên cuộc đấu tranh vì hòa bình, vì hy vọng mang tên Điện Biên Phủ mà anh sáng tác trong nhiều năm. Với Bambe, 3 tiếng Điện Biên Phủ là một điều gì rất tuyệt vời, bắt nguồn cảm hứng từ câu chuyện mà ông nội kể lại. Ông là người Cameroon bị điều động sang Việt Nam. Ông cũng như bao nhiêu người lính khác bị đẩy vào vòng xoáy của chiến tranh, nhưng trong địa ngục trần gian đó, ông đã tìm thấy chiếc phao cứu mình ra khỏi bùn lầy, ấy là tình người thể hiện ở tình yêu, tình bạn xuyên ranh giới.

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày ấy đã kéo gần con người ở các quốc gia không có chung nền văn hóa nhưng số phận lịch sử đem đến nét tương đồng trên nhiều bình diện. Vì vậy, âm vang của cuộc chiến đến giờ vẫn còn và liên tục được nhắc lại, được làm mới ý nghĩa. Oho Bambe nói: “Giờ đây, trong các cuộc hội ngộ của mối quan hệ Pháp - Việt, lời kể của những con người đã đi qua chiến tranh vẫn là nguồn cảm hứng cho tôi. Nói chuyện với các cựu chiến binh Việt Nam, nhìn ánh mắt của họ, nghe giọng của họ, y như cách kể của ông nội tôi vậy. Tôi hiểu rằng, rất nhiều người lính trong hàng ngũ quân viễn chinh đã nhận ra họ không cần phải là anh hùng của nước Pháp, và tôi viết rằng họ đã hơn một lần tự hỏi: Tại sao mình cầm súng ở đây nhỉ? Có phải cuộc chiến của mình, vì mình đâu? Và cuối cùng, phải làm sao vượt qua nỗi đau, mất mát quá khứ?”.

Trong văn chương Việt Nam, theo nhà nghiên cứu văn học Phạm Xuân Thạch, phải kể đến “Người người lớp lớp” của Trần Dần, tác phẩm đầu tiên tạo dựng lại một cách đầy đủ, kịp thời nhất về cuộc chiến tranh nhân dân và chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong chiến dịch huyền thoại này. Điện Biên Phủ cũng đánh dấu sự xuất hiện của một thế hệ văn nghệ sĩ Việt Nam như Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Cầm, Phùng Quán… Có điều, ngay sau đó, đề tài về kháng chiến chống Pháp, về Điện Biên Phủ tạm chìm xuống, nhường chỗ cho chủ đề về kháng chiến chống Mỹ.

Nhiều tác phẩm nghiên cứu, văn học được dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt và ngược lại. Đó là cách đối thoại của hôm nay để kể về Điện Biên Phủ ngày nay cũng như hôm qua. Nói như nhà sử học Pierre Journoud: “Đó là cuộc đối thoại vượt ra ngoài câu chuyện “chiến đấu” chính trị - quân sự mà tập trung vào các khía cạnh ký ức, cảm xúc, qua đó cho hình dung về Điện Biên Phủ một cách tổng thể và chân thật”.

Thái Minh
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang